دادهفروش کیست؟ در این مقاله بررسی میکنیم دلالهای داده چگونه اطلاعات شخصی کاربران را جمعآوری میکنند، این دادهها را از چه منابعی به دست میآورند، چه شرکتها و افرادی آنها را خریداری میکنند و مدل درآمدی این کسبوکار چگونه است. همچنین نگاهی به قوانین حریم خصوصی و تأثیر آنها بر حقوق مصرفکنندگان خواهیم داشت.
دادههای شخصی به یکی از ارزشمندترین داراییهای دیجیتال جهان تبدیل شدهاند. هر بار که بهصورت آنلاین خرید میکنید، از یک اپلیکیشن موبایل استفاده میکنید، در یک برنامه وفاداری عضو میشوید یا در وب جستوجو میکنید، ممکن است اطلاعات مربوط به شما جمعآوری، به اشتراک گذاشته و با دادههای بهدستآمده از دهها منبع دیگر ترکیب شود. بخش قابلتوجهی از این اکوسیستم در اختیار دادهفروشان (Data Brokers) قرار دارد؛ صنعتی که پیشبینی میشود ارزش آن در سال ۲۰۲۶ از ۳۲۷ میلیارد دلار فراتر رود، زیرا کسبوکارها بیش از پیش برای تبلیغات، جلوگیری از تقلب، تحلیل داده و ارزیابی ریسک به اطلاعات مصرفکنندگان متکی هستند.
در این مقاله با دادهفروشان و نحوه فعالیت آنها آشنا میشویم؛ از روشهای جمعآوری و کسب درآمد از اطلاعات شخصی گرفته تا سازمانهایی که از این دادهها استفاده میکنند. همچنین بررسی میکنیم چرا فعالیت دلالهای داده، با وجود گسترش قوانین حریم خصوصی، همچنان محل بحث و نگرانی است و کاربران چه حقوقی در قبال اطلاعات شخصی خود دارند.
برای دیدن خدمات هام در مورد داده کلیک کنیددلالهای داده چه کسانی هستند؟
دادهفروشان (که به عنوان کارگزاران اطلاعات، تأمینکنندگان داده و عرضهکنندگان داده نیز شناخته میشوند) شرکتهایی هستند که اطلاعات مربوط به افراد و کسبوکارها را جمعآوری، ترکیب و به فروش میرسانند. آنها دادهها را از منابعی مانند وبسایتها، برنامههای کاربردی موبایل (اپلیکیشنها)، اسناد و مدارک عمومی، برنامههای وفاداری مشتریان و شرکای تجاری به دست میآورند؛ سپس پروفایلهایی (شناسنامههای اطلاعاتی) میسازند که برای تبلیغات، کشف تخلف و کلاهبرداری، تأیید هویت، ارزیابی ریسک و تحلیل و آنالیز مورد استفاده قرار میگیرند.
اکثر مردم حتی از وجود چنین شرکتهایی آگاه نیستند، با این حال زیستبوم (اکوسیستم) دادهفروشان شامل صدها شرکت است که اطلاعات شخصی را جمعآوری کرده و به تجارت آن میپردازند. به عنوان مثال، ثبت رسمی ایالت کالیفرنیا بیش از ۵۰۰ دادهفروش ثبتشده را فهرست کرده است که نشاندهنده ابعاد صنعتی است که عمدتاً در پشت صحنه فعالیت میکند.
دادهفروشان چه نوع دادههایی را جمعآوری میکنند و با آن چه میکنند؟
دادهفروشان اطلاعات شخصی را از طیف گستردهای از منابع آنلاین و آفلاین جمعآوری میکنند. آنها این نقاط داده را با یکدیگر ترکیب میکنند تا پروفایلهای پرجزئیات از مصرفکنندگان و بخشبندیهایی از مخاطبان ایجاد کنند؛ اطلاعاتی که پس از آن میتواند توسط کسبوکارها برای تبلیغات، پیشگیری از کلاهبرداری، ارزیابی ریسک و سایر اهداف مورد استفاده قرار گیرد.
- نمونههایی از این منابع عبارتند از:
- شبکههای اجتماعی
- تاریخچه مرور وب
- تاریخچه خریدهای آنلاین و آفلاین و اطلاعات گارانتی
- اطلاعات کارت اعتباری
- اسناد و مدارک دولتی (گواهینامه رانندگی و سوابق وسایل نقلیه، دادههای سرشماری، شناسنامه، سند ازدواج، اطلاعات ثبتنام رایدهندگان و غیره).
- انواع دادههایی که دادهفروشان جمعآوری کرده و به فروش میرسانند شامل موارد زیر (و موارد دیگر) است:
- نام و نام خانوادگی کامل
- آدرس محل سکونت (و آدرسهای قبلی)
- شمارههای تلفن
- آدرسهای ایمیل
- سن و جنسیت
- شماره تامین اجتماعی (کد ملی)
- دادههای مربوط به املاک و داراییهای غیرمنقول
- میزان درآمد
- تحصیلات
- شغل
دادهفروشان این بخشهای اطلاعاتی را با یکدیگر ترکیب کرده و بخشبندیهایی از مخاطبان (که به عنوان بخشبندی کاربران یا به اختصار مخاطبان نیز شناخته میشوند) ایجاد میکنند که سپس به شرکتهامیفروشند.
هنگامی که این اطلاعات برای اهداف تبلیغات آنلاین (به عنوان مثال هدفگیری تبلیغاتی) استفاده میشود، اکثر پلتفرمهای فناوری تبلیغات (AdTech)، مانند پلتفرمهای سمت تقاضا (DSP) و پلتفرمهای مدیریت داده (DMP)، علاقهای به دادههایی مانند نام، آدرس و سایر اطلاعات حساس ندارند. در عوض، آنها به تاریخچه مرور وب و سابقه خرید افراد علاقه دارند، اما ممکن است از سن، جنسیت و درآمد نیز برای بهبود هدفگیری استفاده کنند.
دادهفروشان چگونه کسب درآمد میکنند؟
دادهفروشان ممکن است از مدلهای کسبوکار متفاوتی استفاده کنند، اما در هسته اصلی فعالیتهای آنها، جمعآوری، تجمیع و فروش دادهها به اشخاص ثالث قرار دارد. آنها دادهها را از شرکتهای دیگر خریداری میکنند، اطلاعات را از منابع گوناگون گردآوری مینمایند و آن را به بخشبندیهایی از مخاطبان تبدیل میکنند که قابل فروش به تبلیغکنندگان، مؤسسات مالی و سایر سازمانها است. ارزش این مجموعههای داده (دیتاستها) به نوع اطلاعات موجود در آنها و نحوه استفاده کسبوکارها از آن بستگی دارد.
به عنوان مثال، دادههای موقعیت مکانی به یکی از باارزشترین دستههای اطلاعاتی در صنعت دادهفروشی تبدیل شده است. در سال ۲۰۲۶، شرکت دادهفروش کوچاوا (Kochava) به دلیل اتهاماتی مبنی بر فروش اطلاعات دقیق موقعیت مکانی مربوط به صدها میلیون دستگاه موبایل، با اقدامات نظارتی و قانونی مواجه شد. این پرونده نشان داد که چگونه شرکتها میتوانند با ارائه تحلیلها و دیدگاههایی از رفتار و رفتوآمدهای مصرفکنندگان به کسبوکارها، مجموعهدادههای پرجزئیات خود را به درآمد تبدیل کنند.
هنگامی که بخشبندیهای مخاطبان به شرکتهای فناوری تبلیغات (AdTech) فروخته میشوند، این فروش اغلب بر اساس هزینه به ازای هر هزار نمایش (CPM) یا به عنوان درصدی از هزینه رسانهای انجام میپذیرد.
اگرچه اغلب داستانهایی درباره فروش دادههای حساس توسط دادهفروشان به تبلیغکنندگان میشنویم، اما اکثر دادهفروشان—بهویژه آنهایی که دادهها را به شرکتهای تبلیغاتی اصلی و مطرح میفروشند—چنین دادههای حساسی را نمیفروشند و تمرکز خود را بر دستهبندیهای رایجتری مانند «علاقهمند به ورزش»، «علاقهمند به موسیقی»، «خریدار احساسی/بدون برنامهریزی» و غیره میگذارند.
انواع دادهفروشان
هزاران شرکت دادهفروش در سراسر جهان وجود دارند که اطلاعات را از منابع عمومی و غیرعمومی جمعآوری کرده و به سایر سازمانها میفروشند. بسته به نوع دادهای که جمعآوری میکنند، خدماتی که ارائه میدهند و نحوه استفاده کسبوکارها از اطلاعات آنها، دادهفروشان را میتوان در چهار دسته اصلی گروه بندی کرد: دادهفروشان بازاریابی و تبلیغات، دادهفروشان کشف کلاهبرداری، دادهفروشان کاهش ریسک، و سایتهای جستجوی افراد.
نوع ۱: دادهفروشان برای بازاریابی و تبلیغات
دادهفروشانی وجود دارند که بر بازاریابی تمرکز دارند، مانند اکسیام (Acxiom) و دیتالوژیکس (Datalogix – که اخیراً توسط اوراکل خریداری شد). نمونههای دیگری از شرکتهایی که دادهفروشان را به عنوان بخشهای مجزا در اختیار دارند شامل اکسپریان (Experian) و اکویفکس (Equifax) میشوند.
نقش چنین شرکتهایی ایجاد پایگاههای داده از افراد و استفاده از آنها در آینده برای تبلیغات و بازاریابی هدفمند است. دادهفروشان مخاطبانی را ایجاد میکنند که شامل سن، موقعیت مکانی، سطح تحصیلات، میزان درآمد، تاریخچه مرور وب، سابقه خرید و علاقهمندیهای فرد میشود.
شرکتهای تبلیغاتی میتوانند این مخاطبان را خریداری کرده و تبلیغات هدفمند را به آنها نشان دهند.
نوع ۲: دادهفروشان کشف کلاهبرداری
برخی از دادهفروشان خدمات کشف کلاهبرداری ارائه میدهند – خدماتی که معمولاً توسط بانکها و اپراتورهای تلفن همراه استفاده میشود.
به عنوان مثال، پیش از اعطای وام، ممکن است یک بانک به یک دادهفروش مراجعه کند تا به او در تعیین دقیق و معتبر بودن اطلاعات ارائه شده کمک کند و در نتیجه، ریسک اعطای وام به یک فرد کلاهبردار را کاهش دهد.
نوع ۳: دادهفروشان کاهش ریسک
این نوع از دادهفروشان میتوانند از تاریخچه جستجوی یک فرد استفاده کنند تا به جای وامهای با نرخ بهره پایین (کمریسک)، وامهای با نرخ بهره بالا (پرریسک) به او پیشنهاد دهند. به عنوان مثال، سابقه خریدهای آنلاین منظم خریدهای اعتباریِ کالاهای لوکس ممکن است نشاندهنده بدهی زیاد فرد باشد، بهویژه اگر درآمد او ناچیز یا متوسط باشد.
به همین ترتیب، داشتن عضویت فعال در باشگاه ورزشی میتواند کاربر را در گروهی با ریسک پایینترِ ابتلا به حمله قلبی قرار دهد و در نتیجه، حق بیمه عمر کمتری برای او در نظر گرفته شود.
به همین ترتیب، کاربران اپلیکیشن موبایل یا نوسیک (Yanosik – یک اپلیکیشن دوربین ثبت وقایع خودرو در لهستان که راننده را از وجود دوربینهای ثبت سرعت آگاه کرده و سایر اطلاعات مفید جادهای را ارائه میدهد) میتوانند پیشنهادهای بیمه خودرو ارزانتری دریافت کنند، به شرطی که با ردیابی سبک رانندگی خود موافقت نمایند. طبیعتاً، رانندگان بیاحتیاط حق بیمه بیشتری میپردازند و به رانندگان محتاط پاداش داده میشود.
مشکل اینجاست که اینگونه دستهبندیهای کاهش ریسک ممکن است بر اساس اطلاعات کاملاً نادرست انجام شوند و از آنجا که مردم بهندرت از جمعآوری چنین اطلاعاتی آگاه هستند، هیچ روند سادهای وجود ندارد که به آنها اجازه دهد به این اطلاعات دسترسی داشته باشند، آن را اصلاح، ویرایش یا حذف کنند.
نوع ۴: سایتهای جستجوی افراد
سایتهای جستجوی افراد مانند پیکیو (PeekYou) و اسپوکیو (Spokeo) به افراد و شرکتها اجازه میدهند تا با جستجوی نام، شماره تلفن، آدرس، آدرس ایمیل و شماره کد ملی (سوشیال سکیوریتی)، اطلاعات مربوط به یک فرد را پیدا کنند.
این اطلاعات میتواند شامل موارد زیر باشد:
- نامهای مستعار
- آدرسها (فعلی و گذشته)
- تاریخهای تولد
- علاقهمندیها
- وابستگیها/عضویتها
- اطلاعات تحصیلی
- جزئیات اشتغال/شغلی
- وضعیت تأهل
- اطلاعات مالی (به عنوان مثال: ورشکستگی)
- اطلاعات شبکههای اجتماعی (به عنوان مثال: پروفایلها)
به دلیل ماهیت این اطلاعات و این واقعیت که بهراحتی و بهسرعت در دسترس است، افراد اغلب قربانی دوکسینگ (افشای اطلاعات شخصی) میشوند.
دادهفروشان چگونه کار میکنند؟
دادهفروشان اطلاعات را از منابع گوناگونی جمعآوری میکنند، از جمله سوابق عمومی، وبسایتها، پلتفرمهای شبکههای اجتماعی و سایر شرکتهایی که دادههای کاربران را جمعآوری میکنند. اگرچه برخی افراد دادهفروشان را با اقداماتی مشکوک در زمینه داده مرتبط میدانند، اما روشهای آنها لزوماً غیرقانونی نیست. در عوض، دادهفروشان اغلب از اطلاعاتی که بهطور عمومی در دسترس است استفاده میکنند، دادهها را از اشخاص ثالث میخرند، یا آنها را از سازمانهایی دریافت میکنند که مستقیماً اطلاعات را جمعآوری کردهاند.
آیا فعالیت دادهفروشان قانونی است؟
دادهفروشان زمانی میتوانند به صورت قانونی فعالیت کنند که از قوانین حریم خصوصی مربوطه پیروی کرده و مبنای قانونی معتبری برای پردازش دادههای شخصی داشته باشند. با این حال، اغلب نگرانیهایی ایجاد میشود زیرا بسیاری از مردم آگاه نیستند که دادهفروشان چگونه اطلاعات را جمعآوری میکنند، آن را از کجا به دست میآورند، چگونه آن را با سایر مجموعهدادهها ترکیب میکنند و چه کسانی میتوانند به آن دسترسی داشته باشند.
گاهی رضایت کاربر برای اشتراکگذاری اطلاعات شخصی، بهسادگی در یک چکباکس هنگام ثبتنام در وبسایت قرار میگیرد. در برخی موارد نیز این موضوع در میان متن طولانی سیاستهای حریم خصوصی مطرح میشود و ممکن است کاربر اصلاً متوجه آن نشود. برای نمونه، فردی را در نظر بگیرید که برای بهرهمند شدن از تخفیف، در یک برنامه وفاداری مشتریان ثبتنام میکند و اطلاعات مختلفی از خود ارائه میدهد؛ در حالی که ممکن است نداند این اطلاعات علاوه بر ارائهدهنده اصلی، در اختیار شرکتهای دیگر نیز قرار میگیرد.
برخی از افراد نیز داوطلبانه در برنامههای اشتراکگذاری داده که توسط شرکتهای تحقیقاتی مانند Luth Research ارائه میشود، شرکت میکنند. در این موارد، کاربران آگاهانه موافقت میکنند که اطلاعات دقیقی از عادات، علاقهمندیها و رفتار آنلاین خود را در ازای دریافت پاداش به اشتراک بگذارند. سپس دادههای جمعآوریشده ممکن است توسط کسبوکارها برای درک بهتر مخاطبان و بهبود کمپینهای بازاریابی آنها مورد استفاده قرار گیرد.
چرا دادهفروشان جنجالبرانگیز هستند؟
رشد صنعت دادهفروشی، چالشهای جدیدی را برای حریم خصوصی و امنیت دادهها ایجاد کرده است. با جمعآوری اطلاعات شخصی توسط دادهفروشان از منابع آنلاین و آفلاین بیشتر، نگرانیها پیرامون شفافیت، رضایت کاربر و توانایی افراد در کنترل نحوه استفاده از اطلاعاتشان افزایش یافته است.
به عنوان مثال، طبق مقررات عمومی حفاظت از دادهها (GDPR) در اتحادیه اروپا، سازمانها باید برای پردازش دادههای شخصی به یکی از شش مبنای قانونی متکی باشند. یکی از این مبانی، «منافع مشروع» است که به دلیل تفسیر گسترده و احتمال سوءاستفاده از آن، همچنان یکی از پربحثترین زمینههای قانونی به شمار میرود.
دادهفروشان چگونه از «منافع مشروع» تحت قانون GDPR استفاده میکنند؟
برخی از دادهفروشان و شرکتهای فناوری تبلیغات (AdTech) به «منافع مشروع» به عنوان مبنای قانونی خود برای پردازش دادههای شخصی متکی هستند. با این حال، این رویکرد جنجالبرانگیز است، بهویژه زمانی که اطلاعات برای تبلیغات هدفمند مورد استفاده قرار میگیرد.
«منافع مشروع» شرکتها را ملزم میکند ثابت کنند نیازمندیهای کسبوکار آنها بر حقوق حریم خصوصی افراد ارجحیت ندارد. برای فعالیتهایی که شامل تبلیغات و پروفایلسازی از کاربران است، سازمانها ممکن است نیاز داشته باشند پیش از جمعآوری و استفاده از اطلاعات شخصی، رضایت صریح، مشخص و آگاهانه دریافت کنند.
آیا دادهفروشان اطلاعات استنباطی و پیشبینیشده را هم جمعآوری میکنند؟
برخی دادهفروشان معتقدند اطلاعاتی که از طریق تحلیل، استنباط یا پیشبینی به دست میآیند، با دادههای شخصی که مستقیماً از افراد جمعآوری شدهاند تفاوت دارند. با این حال، همین اطلاعات میتوانند برای ساخت پروفایلهای دقیق از افراد، قرار دادن آنها در گروههای مختلف و هدفگیری کاربران با استفاده از شناسههای منحصربهفرد به کار گرفته شوند.
به عنوان مثال، دادهفروشان ممکن است علاقهمندیها، شرایط مالی یا ترجیحات افراد را بر اساس رفتار مرور وب، سابقه خرید، اطلاعات مکانی و سایر دادههای جمعآوریشده استنباط کنند. این نتیجهگیریها میتوانند تصمیمات گرفتهشده توسط تبلیغکنندگان، مؤسسات مالی، شرکتهای بیمه و سایر سازمانها را تحت تأثیر قرار دهند.
آیا امکان حذف اطلاعات شخصی از پایگاه دادهفروشان وجود دارد؟
بسیاری از دادهفروشان فرایندهای انصرافی (Opt-out) ارائه میدهند که به افراد امکان میدهد درخواست دسترسی به اطلاعات خود را داشته باشند، فروش آن را محدود کنند یا تقاضای حذف آن را بدهند. با این حال، این فرایندها بهطور سنتی پراکنده بودهاند و کاربران را ملزم میکردند که با هر یک از شرکتهای دادهفروش بهطور جداگانه تماس بگیرند.
ابتکارهای جدید حریم خصوصی در تلاشند تا این فرایند را سادهتر کنند. در سال ۲۰۲۶، کالیفرنیا پلتفرم درخواست حذف و انصراف خود (DROP) را راهاندازی کرد که به ساکنان اجازه میدهد به جای تماس جداگانه با هر شرکت، یک درخواست حذف واحد را برای صدها دادهفروش ثبتشده ارسال کنند. دادهفروشان باید پردازش این درخواستها را از طریق این پلتفرم از اوت ۲۰۲۶ آغاز کنند.
با این حال، حذف اطلاعات شخصی از پایگاههای دادهفروشان همیشه به سادگی انجام نمیشود. ممکن است یک شرکت چند نسخه از اطلاعات یک فرد را در پایگاههای مختلف نگهداری کند و حذف دادههای اصلی نیز لزوماً به معنای حذف پروفایلها یا استنباطهایی که بر اساس آنها ایجاد شدهاند نباشد. از طرف دیگر، دادهها میتوانند در پایگاههای مختلف کپی و میان شرکتهای متعدد به اشتراک گذاشته شوند؛ به همین دلیل، اطمینان از حذف کامل اطلاعات از همه منابع میتواند بسیار دشوار باشد.
سخن آخر
دادهفروشان نحوه دسترسی و استفاده شرکتها از اطلاعات را تغییر دادهاند. آنها با ترکیب دادهها از منابع متعدد، میتوانند پروندههای مفصلی از مخاطبان ایجاد کنند که از تبلیغات، پیشگیری از کلاهبرداری و ارزیابی ریسک پشتیبانی میکند. با این حال، همین فرایند یک پرسش مهم را مطرح میکند: افراد باید تا چه اندازه بر دادههای جمعآوریشده درباره خود و تصمیمات گرفتهشده با استفاده از آنها، دید و آگاهی داشته باشند؟
همزمان با توسعه و تکامل مقررات حریم خصوصی، شرکتهایی که با دادههای شخص ثالث (Third-party data) کار میکنند باید توجه ویژهای به منبع اطلاعات، نحوه استفاده از آن و چگونگی کنترل آن توسط کاربران داشته باشند. حریم خصوصی در حال تبدیل شدن به بخش اصلی و بنیادی محصولات مبتنی بر داده است، نه موضوعی که پس از ساخت محصول به آن پرداخته شود.
دیدگاهتان را بنویسید